Chodzi o projekt nowelizacji ustawy Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw. Ministerstwo Edukacji Narodowej, które przygotowało przepisy wskazało, że projekt „porządkuje zagadnienia, które dotąd pozostawały rozproszone w różnych aktach prawnych”.
„Szczególnie zależało nam na tym, aby uporządkować chaos informacyjny i ułatwić każdemu z członków społeczności szkolnej dostęp do katalogów praw i obowiązków uczniowskich. Poza tym tworzymy strukturę rzeczników praw uczniowskich, normujemy kwestie konsekwencji niewłaściwych zachowań uczniów” - podał resort.
Obowiązkowe powoływanie rad szkół i placówek
Nowela wprowadza m.in. obowiązek powoływania rad szkół i placówek od 1 września 2028 r., co ma „wzmocnić wpływ rodziców i uczniów na działalność szkół i placówek oświatowych”. Resort zwrócił uwagę, że obecnie ich tworzenie jest fakultatywne. „Odsetek szkół lub placówek, gdzie zostały one powołane, jest niewielki. Tymczasem projektodawca dostrzega dużą wartość w tym, by w szkole lub placówce działało gremium, w którym w równej liczbie zasiadają: uczniowie, rodzice i nauczyciele” - wyjaśnił.
Przepisy przewidują też powołanie systemu organów ochrony praw uczniowskich, w skład którego ma wejść Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich, powoływany na czteroletnią kadencję (z możliwością pełnienia tej funkcji przez dwie kadencje) i odwoływany przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru.
16 wojewódzkich rzeczników praw uczniowskich
System ten zakłada również działalność: 16 wojewódzkich rzeczników praw uczniowskich (działających przy kuratorach oświaty), gminnych (miejskich) i powiatowych rzeczników praw uczniowskich (ich funkcjonowanie będzie faktultatywne) oraz szkolnych rzeczników praw uczniowskich, którymi będą, „co do zasady, opiekunowie samorządów uczniowskich (z możliwością wyboru jednego szkolnego rzecznika dla wszystkich szkół wchodzących w skład jednego zespołu szkół)”.
Przepisy gwarantujące uczniom ustawowe prawo do kształtowania własnego wyglądu
W projekcie zawarto też przepisy gwarantujące uczniom ustawowe prawo do kształtowania własnego wyglądu. Z proponowanej regulacji wynika, że uczeń szkoły podstawowej, ponadpodstawowej, artystycznej lub określonej w przepisach placówce „ma prawo w szczególności do: kształtowania własnego stroju i wyglądu”. Przysługuje mu wolność „od dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu”, a w szczególności ze względu m.in. na wygląd.
Katalog obowiązków i kar dla uczniów
Jednocześnie uczeń ma „ubierać się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi”. Niedozwolone ma być noszenie stroju „nawołującego do nienawiści, dyskryminującego, sprzecznego z przepisami prawa lub stwarzającego zagrożenie dla bezpieczeństwa innych osób przebywających w szkole lub placówce lub samego ucznia”. Ponadto obowiązkiem ma być przestrzeganie zasad określonych w statucie szkoły co do stroju i wyglądu, np. podczas zajęć wychowania fizycznego oraz zajęć edukacyjnych w warsztatach, laboratoriach i pracowniach szkolnych.
Nowela wprowadza też katalog obowiązków ucznia oraz katalog kar dla uczniów oraz procedury ich wymierzania. MEN zauważyło, że „swoboda wśród szkół i placówek w zakresie katalogu kar dla uczniów powodowała, że w części szkół niektóre kary naruszały istotę np. prawa do nauki (przez np. nakazanie opuszczenia sali lekcyjnej)”. Dodało, że „zmiana ta, inspirowana regulacjami dotyczącymi katalogu kar dla studentów uczelni, ma na celu ujednolicić katalog kar w szkołach i placówkach oświatowych oraz uczynić go nienaruszającym istoty ludzkich praw i wolności”.
Wśród kar MEN wskazało np. upomnienie pisemne, naganę i naganę z ostrzeżeniem, gdy „niewystarczające do osiągnięcia celu wychowawczego” będą „zwykłe” działania wychowawcze (lub nie zostaną wypełnione mimo ich zarządzenia). Projekt zawiera też opis procedury odwoływania się od kar.
Przepisy ustawy mają wejść w życie, z wyjątkami, 1 września 2026 r. Ministerstwo zaznaczyło, że wykonanie przez szkoły i placówki oświatowe poszczególnych nowych obowiązków zostanie dzięki przepisom przejściowym „nieco odsunięte w czasie”. Szkoły lub placówki będą musiały dostosować statuty do zmian wynikających z ustawy do 31 października 2026 r., z wyjątkiem zmian dot. obowiązkowości rad szkół i placówek (do 31 października 2028 r.).
